Sản vật ngon chưa đủ để thành một món quà
Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam từng nhận định nhiều sản vật địa phương còn thiếu bao bì, nhãn mác và cách nhận diện đủ hấp dẫn để trở thành quà tặng. Nhận xét ấy đến từ cơ quan làm du lịch, nhưng ai từng xách quà quê lên phố cũng thấy đúng. Hũ mật, gói chè, túi miến ăn thì ngon, mà cầm lên tay lại không biết ai làm, làm ở đâu, để được đến bao giờ.
Ở quê, người mua quen mặt người bán. Bác nuôi ong đầu xóm nói mật này quay đợt hoa vải tháng Ba, cả làng tin, vì năm nào cũng mua của bác. Cái tin ấy không đi theo hũ mật khi nó được gói vào hộp quà, gửi xe lên Hà Nội, rồi đặt lên bàn nhà một người chưa từng về làng.
(Người nhận quà chỉ có cái nhãn để hỏi chuyện)
Nhãn mác, vì vậy, không phải chuyện làm đẹp cho sang. Nó là phần lời giới thiệu mà người bán gửi kèm món hàng, để người nhận đọc được khi người bán không còn đứng đó.
Khi món quà rời tay người bán, nhãn phải nói thay
Thử nghĩ theo đường đi của một hũ mật biếu. Người nuôi ong giao cho người bán, người bán đưa cho bạn, bạn mang tặng ông bà bên nội, ông bà để dành đến Tết mới mở. Bốn người, ba lần trao tay, mấy tháng trôi qua. Đến lúc mở nắp, câu hỏi đầu tiên của người nhận thường rất đời thường: mật này của ai, còn dùng được không, sao dưới đáy lại đóng hạt trắng?
Không có nhãn, mọi câu trả lời phụ thuộc vào trí nhớ của bạn.
Mật ong là ví dụ dễ thấy. Mật để lâu, gặp lạnh, nhiều loại sẽ kết tinh thành lớp hạt mịn như mỡ đông. Người đã quen thì biết đó là chuyện bình thường của mật, người chưa quen lại tưởng mật pha đường. Một dòng ghi chú trên nhãn về cách bảo quản đỡ được cho bạn cả một cuộc điện thoại giải thích. Bạn đọc thêm về chuyện này ở bài mật ong sau khi mở nắp: cách bảo quản để dùng đến thìa cuối.
(Bốn lần trao tay, chỉ cái nhãn đi theo đến cuối)
Còn một lý do nữa, ít người nói ra: quà biếu mang theo thể diện của người tặng. Món quà có tên cơ sở, có địa chỉ, có ngày làm, người nhận thấy bạn đã chọn kỹ. Món quà chỉ có túi buộc dây, dù ngon đến mấy, vẫn để lại một chút băn khoăn.
Năm thông tin nên có trên nhãn sản vật làm quà
Pháp luật Việt Nam có quy định riêng về nhãn hàng hóa, nội dung chính nằm ở Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hóa. Với thực phẩm, danh sách nội dung bắt buộc dài hơn những gì nêu dưới đây, còn có định lượng, thành phần, hướng dẫn bảo quản. Nhưng khi đứng ở quầy đặc sản, bạn chỉ cần nhớ năm thứ này trước:
- Tên cơ sở sản xuất: tên hộ, hợp tác xã hay công ty chịu trách nhiệm về món hàng. Có tên thì mới có người để hỏi khi có chuyện.
- Địa chỉ: ghi đến xã, huyện, tỉnh, kèm số điện thoại càng tốt. Địa chỉ mơ hồ kiểu "đặc sản Tây Bắc" chỉ là một vùng, không phải nơi sản xuất.
- Nguồn nguyên liệu: nguyên liệu lấy ở đâu, mùa nào. Với mật ong là vùng hoa và loại hoa; với chè là đồi chè nào; với miến là dong riềng trồng ở đâu.
- Ngày sản xuất: in hoặc dập rõ, không viết tay bằng bút dạ dễ tẩy.
- Hạn dùng: ghi thành ngày cụ thể hoặc thời hạn tính từ ngày sản xuất, kèm điều kiện bảo quản.
Năm thông tin này trả lời đúng ba câu người nhận hay hỏi: của ai, từ đâu, dùng đến bao giờ.
(Thiếu một dòng, người nhận sẽ phải đoán)
Riêng với mật ong, nhãn còn có thể cho bạn biết nhiều hơn thế, từ cách ghi nguồn hoa đến lưu ý về kết tinh. Bài đọc nhãn mật ong: 7 thông tin cần xem trước khi bỏ hũ vào giỏ đi sâu từng mục. Một lưu ý cho công bằng: nhãn đủ năm dòng chưa chắc hàng đã ngon, nó chỉ cho bạn biết ai đứng ra chịu trách nhiệm.
Tự kiểm tra một sản phẩm trước khi mua để tặng
Bạn đang đứng trước kệ đặc sản ở trạm dừng chân. Xe sắp chạy, chỉ có vài phút. Bốn bước dưới đây làm được trong khoảng ấy.
Lật hũ, đọc nhãn chậm
Đọc hết, kể cả mặt sau và đáy hũ. Nhiều sản phẩm in tên đẹp ở mặt trước, còn tên cơ sở, địa chỉ, ngày sản xuất nằm ở tem nhỏ phía sau. Nếu chỉ thấy tên sản phẩm và một vùng chung chung, đặt xuống và hỏi thêm.
Đối chiếu nơi sản xuất
Địa chỉ trên nhãn có khớp với điều người bán kể không? Người bán nói mật ong rừng Yên Tử mà nhãn ghi cơ sở đóng gói ở một tỉnh khác là chuyện cần hỏi cho rõ. Có thể họ thu mua rồi đóng gói nơi khác, điều đó không sai, nhưng nên được nói thẳng. Với sản phẩm có chứng nhận như VietGAP hay OCOP, bạn chụp lại số chứng nhận để tra sau.
Nhìn, ngửi, nếu được thì nếm
Giấy tờ chỉ nói được một nửa. Mật ong thật có màu từ vàng nhạt đến hổ phách tùy mùa hoa, sánh và chảy thành dòng liền khi nghiêng thìa, mùi thơm của hoa chứ không phải mùi đường thắng. Nếu quầy có gói thử, nếm một chút và để ý vị đọng lại cuối lưỡi: mật hoa dẻ có chút đắng nhẹ, mật hoa vải ngọt đậm và thơm mùi vải. Muốn hiểu vì sao mỗi hũ mỗi khác, bạn xem bài màu sắc, mùi và vị của mật ong.
(Nghiêng thìa xem dòng mật chảy, chỉ mất vài giây)
Tính hạn dùng theo ngày tặng
Đừng tính theo hôm nay. Mua chè tháng Mười để biếu dịp Tết, bạn cần hạn dùng còn đủ dài sau Tết, vì người nhận thường cất thêm một thời gian mới mở.
Điều kiểm chứng được và điều chỉ là lời khen
Lời quảng cáo không sai, nó chỉ không kiểm chứng được. Câu "mật rừng chính gốc, ngon nhất vùng" có thể đúng với khẩu vị người bán, nhưng bạn không có cách nào đối chiếu. Ngược lại, một dòng "thu hoạch mùa hoa vải tháng 3, cơ sở X, xã Y" thì bạn hỏi được, tra được, và người bán phải chịu trách nhiệm về nó.
| Thông tin bạn gặp | Kiểm chứng được không? | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Tên và địa chỉ cơ sở sản xuất | Có | Gọi số điện thoại, tra tên trên bản đồ hoặc cổng thông tin địa phương |
| Ngày sản xuất, hạn dùng in trên bao bì | Có | Đọc trực tiếp, xem có bị dán đè hay sửa không |
| Nguồn nguyên liệu ghi rõ vùng, mùa | Có, ở mức hỏi lại được | Hỏi người bán chi tiết, so với mùa vụ thực tế của vùng |
| Số chứng nhận VietGAP, OCOP | Có | Tra số chứng nhận hoặc danh sách sản phẩm OCOP của tỉnh |
| "Hàng gia truyền", "ngon nhất vùng", "cam kết sạch" | Không | Chỉ là lời giới thiệu, đừng dựa vào để quyết định |
(Cột bên trái mới là thứ đáng tin cậy)
Có một vùng xám cần nói thật. Nhiều hộ làm nhỏ ở quê làm ra sản vật rất ngon nhưng chưa có tiền in nhãn, chưa làm hồ sơ công bố. Bỏ qua họ hoàn toàn thì tiếc. Cách dung hòa: mua để nhà mình dùng trước, xin tên, địa chỉ và số điện thoại, ghi lại ngày mua. Khi đã quen và tin hàng, lúc đó mới mang biếu, kèm một tờ ghi chú nhỏ do chính bạn viết.
Những câu nên hỏi người bán khi mua đặc sản quê
Người bán đàng hoàng thường vui khi được hỏi kỹ, vì đó là dịp họ kể về hàng của mình. Còn người trả lời vòng vo ở mấy câu đầu, bạn đã có câu trả lời rồi. Mang theo danh sách này, hoặc lưu vào điện thoại:
- Hàng này do ai làm, ở xã nào? Tôi gọi số nào nếu cần hỏi lại?
- Nguyên liệu lấy ở đâu, thu hoạch mùa nào trong năm?
- Cơ sở mình tự làm hay thu mua rồi đóng gói lại?
- Ngày sản xuất là hôm nào, để được bao lâu, cất ở đâu cho đúng?
- Có giấy chứng nhận hay bản tự công bố sản phẩm không, tôi xem được không?
- Có gói nhỏ hay hàng nếm thử trước không?
- Nếu người nhận mở ra thấy có vấn đề, tôi liên hệ thế nào?
Bảy câu, chừng ba phút. Đổi lại, bạn biết rõ món quà mình cầm về.
(Hỏi kỹ không mất lòng người bán thật thà)
Nếu món quà bạn định chọn là mật ong, cách nghĩ cũng vậy: có tên nơi làm, có vùng hoa, có cách nếm trước. Mật ong Côn Sơn của SBEE lấy từ hoa rừng bốn mùa vùng Côn Sơn - Kiếp Bạc, Chí Linh, mật vàng óng, thơm dịu, ngọt thanh. Mật có hũ 480g để nhà dùng, hộp quà 2 hũ x 350g để biếu, và gói dùng thử 4g cho bạn nếm trước khi quyết định. Muốn chọn theo người nhận, bài gợi ý quà tặng từ mật ong cho người thân có thêm vài hướng.
Lần tới đứng trước kệ đặc sản, bạn thử lật hũ đầu tiên lên và đọc đủ năm dòng trước khi hỏi giá.
