Một thùng ong dạy được gì cho người mới
Người mới nuôi ong thường nghĩ việc khó nhất là chống ong đốt. Người làm lâu năm lại nói khác: khó nhất là biết khi nào đừng làm gì cả.
Mở thùng quá sớm, đàn ong bị xáo trộn. Lấy mật quá vội, mật còn loãng, dễ lên men. Chờ đúng lúc thì phải nhìn được dấu hiệu: ong vít nắp sáp trên các lỗ tổ nghĩa là mật đã chín. Dấu hiệu ấy không nằm trong sách nào cả, nó nằm trong mắt người đã đứng cạnh thùng ong qua nhiều mùa.
Đó là lý do nghề này được truyền theo kiểu cầm tay chỉ việc. Một người cha đứng cạnh con, chỉ vào khung tổ và nói: "Nhìn màu sáp này." Câu nói ngắn, nhưng đằng sau là hàng chục mùa hoa quan sát.
Mật chín hay chưa, ong đã báo bằng lớp sáp vít nắp
Bài này không nói nghề ong là nghề dễ hay lãng mạn. Nó nói về những thứ nghề ấy giữ lại được mà máy móc và sách vở khó thay thế.
Đọc mùa hoa: kiến thức không ghi thành bảng
Mật ong không đến từ một nơi. Nó đến từ một mùa, một khu rừng, một đợt hoa nở. Người nuôi ong giỏi biết trước hoa nào nở khi nào, rừng nào có nắng sớm, vạt nào sắp gặp mưa.
Với SBEE, các trại ong đặt quanh khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, rừng dẻ Chí Linh, rừng Yên Tử, rừng ngập mặn Hải Phòng và những vườn vải đạt VietGAP. Mỗi nơi cho một hũ mật khác nhau. Mật hoa dẻ thì ngọt dịu rồi để lại chút đắng nhẹ ở cuối lưỡi. Mật hoa biển từ sú, vẹt, bần thì ngọt thanh mà phảng phất vị mặn nhẹ. Mật hoa vải ngọt đậm, thơm đúng mùi hoa vải.
Muốn hiểu vì sao màu và vị mỗi hũ mỗi khác, bạn có thể đọc thêm bài Màu sắc, mùi và vị của mật ong: vì sao mỗi hũ mỗi khác.
| Vùng | Nguồn hoa | Dấu hiệu khi nếm |
|---|---|---|
| Rừng dẻ Chí Linh | Hoa dẻ | Ngọt dịu, hậu đắng nhẹ |
| Rừng ngập mặn Hải Phòng | Hoa sú, vẹt, bần | Ngọt thanh, mặn nhẹ |
| Vườn vải VietGAP | Hoa vải | Ngọt đậm, thơm mùi hoa vải |
Bảng này chỉ là phần nổi. Điều người nuôi ong lâu năm giữ trong đầu còn nhiều hơn: năm nào hoa nở sớm, năm nào mưa trái mùa làm hoa rụng, đàn ong nên dời đi đâu. Đó là kiến thức sống, được kiểm chứng bằng chính thùng ong của mình.
Thực tế, thông tin ấy hiếm khi được viết ra. Nó đi theo người.
Truyền nghề: điều gì đi từ đời này sang đời sau
Nghề nuôi ong truyền thống thường được học theo ba lớp. Lớp đầu là kỹ thuật: cách mở thùng, chia đàn, nhận biết ong chúa. Lớp hai là nhịp mùa: biết lúc nào đàn cần nghỉ, lúc nào cần di chuyển đến vùng hoa mới. Lớp ba khó gọi tên nhất, đó là sự kiên nhẫn và thái độ với đàn ong.
Lớp thứ ba quyết định chất lượng của hai lớp đầu. Người nóng vội sẽ lấy mật sớm để kịp giao hàng. Người có nghề sẽ chờ mật chín, dù điều đó nghĩa là sản lượng năm ấy ít hơn.
Có một đánh đổi cần nói thẳng. Cách làm này chậm. Sản lượng không đều theo năm, phụ thuộc thời tiết và hoa nở. Nuôi ong theo mùa hoa không cho con số ổn định như dây chuyền công nghiệp. Bù lại, mỗi mẻ mật mang theo dấu vết của đúng nơi và đúng mùa nó được lấy.
Bạn sẽ nhận ra điều này khi cầm hai hũ mật từ hai mùa khác nhau. Màu không giống, độ sánh không giống, vị đọng lại cuối lưỡi cũng không giống. Đó không phải lỗi sản xuất, đó là dấu của mùa hoa.
Nhịp mùa quan trọng hơn kỹ thuật đơn lẻ
Nghề ong và vùng đất: Côn Sơn - Kiếp Bạc, Yên Tử, rừng ngập mặn
Một nghề truyền thống luôn gắn với nơi nó sinh ra. Với nghề ong của SBEE, đó là vùng Chí Linh, nay thuộc thành phố Hải Phòng, nơi công ty thành lập năm 2008, cùng các khu rừng quanh Côn Sơn - Kiếp Bạc, rừng dẻ Chí Linh và rừng Yên Tử.
Cần tách hai lớp thông tin cho rõ. Lớp thứ nhất là dữ kiện lịch sử, địa lý của vùng đất, thuộc về di tích và địa phương. Với dữ kiện này, bạn nên tra từ cổng thông tin địa phương hoặc ban quản lý di tích. Lớp thứ hai là câu chuyện riêng của SBEE: trại ong đặt ở đâu, mùa nào lấy mật loại nào, mật có vị gì. Hai lớp này không thay thế cho nhau.
Theo mô tả của SBEE, rừng dẻ Chí Linh có khoảng 1.200 ha, và mật hoa dẻ được lấy ở rừng dẻ quanh vườn Dược Sơn trong khu Côn Sơn - Kiếp Bạc. Còn ở Yên Tử, các trại ong nằm ở những khu rừng phía Đông và phía Tây, vùng Ngọa Vân, nơi ong lấy mật từ hàng trăm loài hoa rừng.
Từng vùng có một nhịp hoa riêng, và người nuôi ong sống theo nhịp ấy chứ không bắt rừng chạy theo mình.
Vì sao giá trị này đáng được giữ
Giá trị của nghề ong truyền thống không nằm ở chuyện cũ kỹ hay đẹp đẽ. Nó nằm ở ba thứ cụ thể.
Thứ nhất, nghề này dạy người ta đọc mùa hoa và tôn trọng nhịp của rừng. Thứ hai, nó giữ lại kiến thức mà không số liệu nào thay thế hoàn toàn: dấu hiệu mật chín, cách chọn chỗ đặt thùng, cách đoán một mùa hoa tốt hay xấu. Thứ ba, nó giúp một hũ mật có xuất xứ để truy hỏi: lấy ở rừng nào, vào mùa nào, vị ra sao.
Điều này có ý nghĩa khi bạn chọn một hũ mật để dùng hoặc biếu. Một hũ có câu chuyện rõ ràng cho bạn thứ để nói với người nhận. Nếu bạn đang tìm quà, bài Cách chọn món quà đặc sản có câu chuyện và nguồn gốc rõ ràng sẽ giúp bạn có tiêu chí cụ thể hơn.
Nếu muốn nếm thử một vùng mật cụ thể, Mật ong Côn Sơn lấy từ hoa rừng bốn mùa vùng Côn Sơn - Kiếp Bạc, vàng óng, thơm dịu, ngọt thanh, có gói thử 4g. Ai thích vị có hậu thì mật ong hoa dẻ rừng có chút đắng nhẹ đọng lại ở cuối lưỡi. Còn với người thích hương rừng đậm, mật ong rừng Yên Tử thơm đậm mùi núi rừng mà vẫn ngọt thanh.
Bạn đã thử nếm mật theo từng vùng hoa chưa?
Bạn có thể bắt đầu từ việc nhỏ nhất: lần tới mua mật, hỏi xem mật lấy từ mùa hoa nào, rừng nào. Câu trả lời cho bạn biết người bán có hiểu hũ mật của mình hay không.
